Degradation in Migration

Nothing chose its origination

All are gifts through presentation.

TKP Photo

I didn’t chose my parents or my nation

I am placed in a nature-destined station

Rightly fitting for my given time and location

Then why desire for a strange destination?

I am sent to perform specific job allocation

Rightly trained for neighbourhood socialization

Naturally equipped to do the given vocation

Then why long for a misfit job allocation?

I am uniquely specific and only one in all creation

No other person is exactly like me in any nation

Ample peace and rest in humble obedience of creation

Then why complain of my naturally placed situation?

No other person is of my unique pre-disposition

Others do and have their share of their allocation

All we do and possess is specific to our situation

Then why compare myself with others in competition?

I’m destined to occupy this slot of time and location

This slot is stored plentifully for my action and satisfaction

I’m equipped and ordained to excel and enjoy my mission

Then why should devilish dissatisfaction lure for migration? 

सोचमा योजना-व्यवस्थापनको खाका

In Nepalese Language

समाजोपयोगी नैतिक सोच र आचरण – हरेक क्षेत्रको निम्ति अबको दूरगामी राष्ट्रीय आवश्यकता बनेको देखिंदैछ।  

अबका योजनाहरुमा मानवीय कल्याणकारी पक्षलाई प्राथमिकतामा राख्ने, न कि भौतिक र यान्त्रिक गणितीय वृद्धीलाई मात्रै उन्नतीको मापक मान्ने सुझाव सहित यो सोच पस्किने जमर्को गरेकोछु। 

युगौंदेखि हाम्रा पूर्खाले आफ्ना समय र परिस्थितीका अनुभवहरु साँचेर, खात माथी खात ज्ञान र संस्कारका अथाह भण्डार, हाम्रो सहज जीवन यापनको निम्ति, हरेक पुस्ताले अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्दै आएकाछन्। हामीसित यसरी संचित हुन पुगेको आध्यात्मिक, नैतिक र भौतिक भण्डारको बुद्धिमत्तापूर्ण उपयोग गर्न सक्यौं भने मात्रै पनि, हामी अरु कुनै समृद्ध गनिएका राष्ट्रहरु भन्दा कम उन्नत मानिनेछैनौं। यती मात्र हो कि ‘उन्नती’ को परिभाषा र मापन विधी, जीवनको सबै क्षेत्रलाई समेटने गरी फराकीलो राख्नुपर्दछ। कोविद-१९ महाव्याधीको घटनाक्रमले हामीलाई आफू भित्र विद्यमान मौलिक क्षमताको आकलन गर्ने अवसर प्रदान गरेकोछ।

घरबन्दीले थोपरेको यो फुरसतको बेलामा, जीवनको बहुमूल्य समय बेकार खेर गएको सम्झेर पिडित हुनुभन्दा, आफ्नो अन्तर्दृष्टिलाई पुनर्जीवित पार्दै, आफू भित्र रहेको क्षमतालाई सदुपयोग गर्ने बाटो र तरिका खोज्नमा समय बिताउनु उपयूक्त ठहर्छ। इतिहासले प्रशस्थ साक्षी दिएकोछ कि हामीभित्र यस्तो क्षमता विद्यमान छ। आधुनिक समयमा यो लुप्त रहनुको कारण यती मात्र हो कि हामीले यसलाई खोज्न छोडिदिएका छौं, खोज्दै नखोजे पछी भेट्टाउने त कुरै भएन। आफ्नै घरभित्र उपलब्ध ज्ञानको ठेलीलाई हामीले अभेद्य देवता मानेर पूजा मात्रै गरिरह्यौं।  हाम्रा आफ्नै पूर्खाले बडो मेहनत गरेर, आफ्ना सन्ततीले यो ज्ञानको भण्डारलाई प्रयोगद्वारा अझ परिष्कृत गर्दै, भावी पिडीलाई हस्तान्तरण गरुन भन्ने प्रयोजनले प्रदान गरेको, अमूल्य सम्पत्ती हो भन्ने सत्यलाई हामीले कुनै अँध्यारो खोपीमा लुकाएर बिर्सिदियौं। फलस्वरुप, आफ्नो घरभित्रको खुशी खोज्न पारि डांडा भन्दा परको क्षितिज नियाल्न थाल्यौं। पर-दृष्टिको बढी प्रयोगले समीपको दृश्य त अब सारै धमिलो देखिन थाल्यो। आजको अवस्थामा हामी बहुसंख्यक परजीवी भइसकेकाछौं। यो परजीवी मनस्थिती व्यक्ति-व्यक्तिमा मात्र सिमित नरहेर अब त संस्थागत भइसकेको भयावह अवस्थामा छ। जबर्जस्तीको यो घरबन्दीले हामीलाई अती-परदृष्टि र विक्षिप्त घर-दृष्टि दुवै अवस्थालाई पन्छाएर, समदृष्टि यूक्त सन्तुलित अन्तर्दृष्टि प्राप्त गर्ने अवस्थामा पुर्याउन सके, यसको सकारात्मक उपज मान्न सकिन्छ। 

हामी भित्र विद्यमान क्षमता र हाम्रो अधिकारमा रहेको सम्पत्तीको हामी आफैंले नै ठीकसित आकलन गर्न सकेका छैनौं। पूर्खाको अनुभवद्वारा संचित अथाह ज्ञान मात्र होइन, प्रकृतिले पनि बहू-आयामिक सम्पत्तीको विशाल भण्डार हाम्रो अधिकार अन्तर्गत राखिदिएकोछ। त्यती मात्र होइन, मानव संसाधनमा पनि हाम्रो राष्ट्र अरूको दाँजोमा धेरै फायदाको स्थानमा छौं; कति देशहरुमा केवल एक वा केहि सिमित क्षमता भएका नागरिक मात्र छन्, तर हाम्रो देशमा त भिन्न-भिन्न क्षमता भएका विभिन्न समूहहरु बहूलतामा छन्। कसैसित चुस्त दिमाग यूक्त बौद्धिक क्षमता छ त कसैमा सुगठित ज्यानमा शारीरिक शक्तिको भरपुरी छ। कोही सगरमाथाको चीसो चुचुरोलाई पानी पधेंरो बनाउन सक्छन् त कोही तराई फाँटको उखर्माउलो गर्मीमा रमाउंदै मेहनत गर्दैछन्। नदीनाला र घना जंगललाई आफ्नो चहेता कार्यक्षेत्र बनाएर रमाउनेहरु पनि यही देशमा छन्। मानव संसाधनमा यस्तो विविधता उपलब्ध हुनु नै हाम्रो निम्ति ठूलो फायदाको स्थान ठहर्छ। प्रकृतीले हाम्रो क्षेत्रलाई विभिन्न मौसमको चक्रीय अनुशासनमा राखेकोछ, जसको फलस्वरुप, आवश्यक आहाराको जोहो संगसंगै प्रकृतीको बदलिँदो रूप र पहिरनको मनोरंजन हामीलाई प्राप्त भई रहन्छ। 

यहाँको जन, जमीन, जल र जीवको सन्तुलित र समूचित प्रयोगमा, स्थानीय परिवेश सुहाउँदो व्यवस्थापन गरेर, प्रकृती संगको सम्मानपूर्वक साझेदारीमा, फल्दै, फुल्दै, वृद्धी हुँदै जाने अविभारा यहीं कै बासिन्दाहरुको हो। प्रकृतीसित सहकार्यमा खुशी खोज्नुको विकल्प हामी कसै सित छैन। प्रकृतीसित जुझेर जीत हासिल गर्ने जमर्कोले जनलाई जमीनमा जोताउँछ भन्ने कुराको ज्वलन्त जानकार हामी आफैं नै छौं। 

यहाँ सम्म पुग्दा, सामाजिक समुन्नतीको चुरो चुस्त व्यवस्थापनमा हुने रहेछ भन्ने बुझिन्छ। साथै यो पनि बुझ्न अपरिहार्य छ कि त्यो व्यवस्थापन ‘स्थानीय परिवेश सुहाउँदो’ हुनुपर्दछ, कुनै पनि ढाँचाको भएर पुग्दैन। कुनै पनि परियोजनाको व्यवस्थापन गर्नलाई पहिले त योजना हुनुपर्यो। योजना बनाउनलाई लक्षित उदेश्य चाहिन्छ। उदेश्य चाहिं सम्बन्धित व्यक्ति, समूहको दर्शनमा आधारित हुनपर्दछ। दर्शन अमुर्त कुरो हो, जुन कुरो हरेक व्यक्तिको अन्तरात्मामा अवस्थित  विवेकले निर्दिष्ट गर्दछ। विवेकको सुझावलाई मलजल गरेर रंगरूप दिने चाहिं हाम्रा पारिवारिक र सामाजिक मुल्य, मान्यता र संस्कारहरु बन्दछन्। अन्तरात्माका सुझावहरुलाई उच्च महत्व दिंदै स्थापित भएका मूल्य, मान्यता र संस्कारहरुको समष्टीलाई ‘नैतिकता’ भनेर चिनिन्छ। 

उपरोक्त पंक्तीहरुमा यो पाठकले दर्शाउन चाहेको यती मात्र हो कि प्रकृती प्रदत्त दिगो उन्नतीको बाटोमा उक्लिँदै जानको निम्ति विवेकशील बनेर नैतिकतालाई आधार बनाउन जरुरी बन्दछ। यसभन्दा अलग आधारमा परिकल्पना गरिएका द्रूत, क्षणिक, स्वार्थी  र प्रकृती सित जोरी खोज्ने उन्नतीका योजनाहरुले ढिलो-चांडो स्वभावत: विकास होइन हतास विनास, सम्पत्ती होइन आपत्ती विपत्ती, शान्ती होइन भ्रम भ्रान्ती, विश्राम होइन आकूल व्याकुलता, शितल स्वास्थ्य होइन तनावको जलन; विकल्प हाम्रै सामुन्ने छन्, रोज्ने हामी आफैंले हो – प्रकृती संगको गती वा उग्र महत्वाकांक्षाको मती?

सारा विश्वले खेप्नु परिरहेको अहिलेको यो महाव्याधीको परिवेशमा, सर्वसाधारण नागरिकदेखि, योजना तर्जुमा गर्ने गहन जिम्मेवारी पाएका प्रशासक, जन-प्रतिनिधी, सांसद, मन्त्री तथा बुद्धिजीवी, अधिकारकर्मी, विभिन्न संघ-संस्थाका प्रतिनिधी पात्रहरु समेत, संवेदनशील सोचको अवस्थामा पुगेको बेला छ। प्राकृतिक होस् वा मानव निर्मित, यस्तो विनासकारी विपत्ती फेरी नदोहोरियोस् भन्ने सबैको चाहना हो। प्रस्तुत सोचलाई सम्बन्धित सबैले ध्यान दिएर योजना तर्जुमा तथा कार्यान्वयन विधीको खाका कोर्न सके, अवश्य नै हाम्रो समाजमा सकारात्मक बदलाव आउनेछ। भ्रष्टाचारले सर्वत्र जरा फैलाएको आजको अवस्थामा यो सोचलाई कार्यान्वयन गर्नमा बाधाहरु त अवश्य नै आउनेछन्, तर दृढ अठोट साथ अघी बढ्ने हो भने, बाधाहरूले पनि बिस्तारै बाटो छोड्नै पर्ने हुन्छ।

सम्झनामा रहेका अहिले सम्मका कुनै पनि वार्षिक योजना हाम्रो आफ्नै विशिष्ट मौलिक परिवेशमा बनेको देखिंदैन। हाम्रो पर-दृष्टी र परजीवी मनस्थिती, मित्रराष्ट्रहरुको दान, सहयोग र सहुलीयत ऋणको भर पर्नुमा मात्र सिमित नरहेर, योजना तर्जुमा र कार्यान्वयन समेत विदेशी राष्ट्र र संस्थाहरुको भरमा छोडिदिएको देखिन्छ। केहि हिस्सा आफैंले गरेको देखिए पनि, त्यहाँ अरुको निती र तरिका जस्ताको तेस्तै आफ्नोमा टाँसेको प्रष्ट हुन्छ। यस्तो प्रवृत्तिले देशको हित गर्दैन किनकि त्यस्ता निती र योजना हाम्रो आफ्नै स्थानीय परिवेशमा बनेका हुँदैनन्। उनीहरुको नापमा बनेको लुगा हामीलाई ठीक हुँदैन, दानमा फ्याँकेको जडाउरी लुगाले हाम्रो इज्जत बढाउँदैन, बरु आत्मग्लानीमा शिर निहुरिन्छ, आत्मबलको क्षय हुन्छ र फेरि पनि पर-आश्रित बन्न बाध्य बनिन्छ। ऋण लिने चाहिं ऋण दिनेको दास हुन्छ भनेर शास्त्रले नै सचेत गराएकोछ। अहिलेको समयसम्म यस्तै नै भई रहेको कुरा जगजाहेर छ। ज्ञानी-मानी, सन्त-महात्माको पुर्ख्यौलीको गर्व गर्ने यो देशमा यती कुरा पनि बुझ्न सक्ने कोहि नभएको त अवश्य होइन। त्यसो हो भने, अब हामी आफ्नो माटो र संस्कार सुहाउँदो दर्शन, कार्ययोजना, लक्ष र व्यवस्थापन आफैं गरौँ। हाम्रो आफ्नै नैतिक संस्कार, आफ्नै अथाह श्रोत-साधन, आफ्नै मानव संसाधन, आफ्नै व्यवस्थापन विधी, समावेश र संचालन गरेर अघि बढ्नु हो भने, यो देशले आफ्ना सन्ततीलाई खुशी र सुख दिनलाई, प्रशस्तैको प्राकृतिक भण्डार संगालेर राखेकोछ। आफूलाई जन्माउने, हुर्काउने र सिकाउंदै सक्षम बनाउने माता, पिता, गुरुजन र अग्रज परिवारको आदर र कदर गर्नपाउनुलाई हाम्रो संस्कारले गर्वको अवसर र असल नैतिकता भनेर शिक्षा दिंदै आएकोछ। प्रकृती हाम्रो दास होइन, तर हामीलाई हुर्काउँदै अघी डोर्याउने अविभावक हो। भलो चाहने अविभावकले हठी सन्ततीलाई उपयूक्त अनुशासनको प्रयोगद्वारा सच्याउने अविभारा पनि इमान्दारीपूर्वक निभाउँदछ। यसकारण हाम्रो संस्कारले सिकाएको नैतिकताको आधारमा हामीले प्रकृतीको कदर, वास्ता र देखरेख गर्नुपर्दछ। हामीले प्रकृतीको चालमा चाल मिलाएर संगसंगै हिडनु पर्दछ, न कि यसलाई उछिन्ने महत्वाकांक्षामा यसको अती-दोहन गर्ने। प्राकृतिक ठहरको गतीलाई बेवास्ता गर्दै, लालची महत्वाकांक्षाको पासोमा झुण्डिएर, द्रूत-उन्नतीको चोरबाटो छिर्नेहरु कसैले पनि, दीगोपनको दूरगामी उन्नती हासिल गर्न सक्दैन। जीवनादाताले हामीलाई सुख र शान्तीको सामाजिक जीवन प्राप्त हुन सकोस् भनेर, स्थापित गरिदिएको प्राकृतिक व्यवस्था अनुरुपको चालमा अघी बढ्दै, प्रकृतीले प्रदान गर्ने प्रशस्तीको शितलता रसपान गर्ने वा त्यसको बेवास्ता गर्दै प्राकृतिक विपदाको पीडा निम्त्याउने, छनोट हाम्रो आफ्नै हातमा छ।    

सन्तुलनको अनिवार्यता

In Nepalese Language

केही समयदेखी मनलाई कोपरिरहेको एउटा विचार प्रस्तुत गर्ने जमर्को गर्दैछु। जीवनमा विचार, बोली र व्यवहारको असन्तुलनले निम्त्याएका नकारात्मक र पीडादायी प्रताडनाका नमूनाहरुले, मेरो सोच-संसारलाई केही समयदेखी, बोझिलो भारमुनि अल्झाईराखेको अनुभव भेरहेको थियो। अझ यो कोरोनाको महाव्याधिले त यो सोचलाई अरु फराकिलो पारेर, सारा आकाश, पृथ्वी र यीनको संचालन विधीलाई समेत समेटेर, असन्तुलनको भयावह परिणाम देखाउंदै, सन्तुलनको सर्वव्यापी अपरिहार्यता प्रष्ट्याई रहेकोछ। 

सन्तुलन शब्दको विश्लेषण गर्नु हो भने यसले सम+तुलनाको अवस्था अर्थात् तुलनात्मक रुपमा उस्तै-उस्तै अवस्थामा रहेको भावलाई बुझाउँदछ। यो शब्दले प्रस्तुत गर्ने अर्थको पर्यायवाचक भाव बुझाउनलाई मिल्दो-जुल्दो, बराबर, उस्तै, सुहाउँदो, ठीक, आदि शब्दहरु पनि हुनसक्दछन्। तराजुको दुवै पल्लामा बराबरको ओजन नरहँदा सम्म तिनीहरुको दूरी बढी हुन्छ; जब दुवै तिर बराबर हुन्छ तब ती पल्लाहरु एकै समतलमा नजीक-नजीक रहन्छन्। यो अवस्थालाई हामी ठीक, मान्य, बराबर, मिल्दो, सुहाउँदो, शान्तीको अवस्था भनेर मानिलिन्छौँ। 

शुरुमा मलाई सन्तुलनको अनिवार्यता दर्शाउने क्षेत्र चाहिँ मेरो सामने परेका धार्मिक भनिने संस्थाहरुका प्रस्तुत सिद्धान्त र तीनका दृष्य व्यवहारहरु नै हुन्। तिनीहरुमा प्रष्ट देखिने सैद्धान्तिक, वैचारिक र व्यवहारिक असन्तुलनले निम्त्याएका अन्योल, बेमेल र व्यवधानले, सन्तुलनको महत्वलाई टट्कारो गरी दर्शाएकोछ। 

हाम्रा वरिपरी विभिन्न दर्शनमा आधारित धेरै धार्मिक संस्थाहरु विद्यमान छन्। एउटै धार्मिक संस्थामा पनि, विभिन्न स-साना वैचारिक धारहरुको पुच्छर समाएर, आफैंलाई अर्को भन्दा सक्कली, भन्दै छुट्टिने समूहहरु, झन् धेरै छन्। सारमा हेर्नु हो भने सबै यस्ता समूहहरुको प्रवर्तक शिक्षाको निचोड एउटै धारको पाईन्छ। सबैले सामाजिक सदभाव, भाइचारा, आफू भन्दा कमाजोर प्रतिको सहयोग, मानव मानव बीच मात्र नभएर, मानव र प्रकृति बीचको समेत प्रेमपूर्ण सह-अस्तित्व, जीवनदाता प्रति कृतज्ञता,यस्तै प्रकृतिका सकारात्मक शिक्षा र मान्यताले भरिएका धर्मग्रन्थको आधारमा आफ्नो संस्था-समूहको विकास र संचालन भइरहेको दावी गर्दछन्। तर वास्तविक व्यवहारमा देखिएको र भोगिएको अवस्था चाहिं यसको ठीक विपरित छ। 

कुनै पनि यस्ता समूहले आफ्नो धर्मको शिक्षा र निर्देशनमा कसैलाई भेदभाव, वहिष्कार, थिचोमिचो गर्ने, होडवाजी गर्दै अर्कोलाई सिध्याउने, प्राकृतिक श्रोत र भण्डारको अती-दोहन गर्दै आफ्नै सन्ततीको जीविका खोस्ने, लालचपूर्ण अती-भण्डारणलाई उच्च ओहदाको द्योतक मान्ने, अनावश्यक बहसमुखी र अव्यवहारिक शिक्षा आर्जनमा अभिमानी आडम्बर खोज्दै जीवनदाताले प्रदान गरेको बहुमुल्य समय खेर फाल्ने, जस्ता कुराहरु रहेकाछन् त भन्दैनन्। तर इतिहासका पानाहरुमा र हाम्रो आजको आफ्नै जानकारी र भोगाईमा पनि प्रष्ट छ कि धर्म-धर्म र एउटै धर्म भित्रका गुट-उपगुट एक-अर्कामा फूट, दोषारोपण, वहिष्कार, तिरस्कार, खिंचातानी, होडबाजी, गर्नमा लिप्त रहेका घटनाहरु छताछुल्ल छन्। धेरै धन-जनको क्षती बेहोर्ने युध्दहरु धर्मकै आधारमा भएकाछन्। जीवनदाताले त मानिसलाई प्रशस्तको भण्डार र उब्जाऊ-शक्ती युक्त पृथ्वी दिएर, यसको आवश्यक देखरेख गर्दै,  समूचित उपभोगद्वारा रमाउन सक्ने प्राकृतिक विधी स्थापित गरिदिए। तर आफूलाई सुम्पिएको कार्य कृतज्ञतामा रमाउंदै सम्पन्न गर्नुको सट्टा, मानिसले त जीवनदातालाई नै पो आफ्नो नोकर सरहको व्यवहार दर्शाउँदै, आफैंलाई चाहिं निर्णायक मालिकको स्थानमा राख्दै आएकोछ। मानिसको यस्तो कृतघ्न व्यवहार यसैमा प्रष्ट हुँदैछ कि यिनीहरु, आ-आफ्नै ज्ञानको दायरा भित्र, आफैंले नाम र गुण दिएको ‘ईश्वर’ बनाएर, तीनलाई धर्मको साङ्लोले बाँधेर, जीवनादातालाई नै धर्म विशेषको घर-पालुवा जनावर बनाएर, उनलाई आफ्नो सेवाको निम्ति पालेर राखेको भ्रममा, आ-आफ्नो धर्मको सङ्लो सुमसुम्याउँदै, अशान्ती वा भ्रमित शान्तीको अगुल्टो ठोस्दैछन्। 

यस्तो व्यवहारको नतीजा के होला भनेर सोच्न कुनै दार्शनिक सूत्र चाहिंदैन।  तर यो बैचारिक गन्थनको उदेश्य, त्यो नतीजा भन्दा पनि, यस्तो निकृष्ट व्यवहारको उत्पत्ती गराउने, भ्रामक चक्रव्युहको सम्भावित कारक तत्व खोज्नु हो। जीवनदाताले मानिसलाई कार्यभार सुम्पिंदा, विवेकले सक्षम बनाएर दिए। अरु कुनै प्राणीमा नभएको क्षमता पाएर मानिस एक मात्र विवेकशील प्राणी बन्यो। तर विडम्बना, समयक्रममा मानिसले यो वरदानी आन्तरिक विवेकको प्रयोग गर्नु भन्दा पनि बाहिरी सीमित ज्ञानको प्रयोगमा भर पर्दै बाटो बिराउन थाल्यो। फलस्वरुप, जीवनदातालाई पनि आफ्नै सीमित ज्ञानको परिधी भित्र समेट्न पुग्यो। जससँग परिभाषा सोधेर सिक्नु पर्ने थियो उसैलाई आफ्नो परिभाषा दिन थालेपछी गन्जागोल त हुने नै भयो। ईश्वरलाई पूर्णतामा कसैले देखेको वा बुझेको छैन। तर जसले आफ्नो क्षितिज भित्र जति देख्यो त्यसैलाई नै पूर्ण भन्न थाल्यो। जति धेरै दर्शक उति धेरै दर्शन, सबैले आ-आफ्नो ज्ञान-आश्रित दर्शनलाई काखी च्याप्ने अनि अरुको दर्शनलाई झूठो मान्ने, तब कसरी एकता सम्भव हुनु त? यसरी धेरै धर्म बने, धर्म भित्र पनि धेरै गुट उम्रिए।  कसैले अरुको कुरा सित समन्वय गर्ने आँट नै गरेन। जती धेरै गुट टुसाए, त्यती धेरै टुट-फूट मानिस समाजमा मौलायो। 

यदी अन्तरमनको सुनेर, नम्र भएर, अरुले प्राप्त गरेका दर्शनलाई पनि समन्वय गर्ने हो भने, आज पनि जीवनदाता प्रतिको, एकल, दुकल पक्ष मात्रको भार भएको होइन तर सन्तुलित प्रकाशमा उनको दर्शन प्राप्त गर्न नसकिने होइन। यसको निम्ति कुनै मानव निर्मित धर्मको बुई चढ्नु आवश्यक छैन, केवल आफ्नो ज्ञानको आडम्बर त्यागेर, नम्रतामा अरुको पनि सुन्ने र आफुलाई दिईएको विवेकले जाँच गरेर, ठीक लागे स्वीकार गर्ने हो भने, मानव समाजले विधीका कर्तालाई, उनले जती चिनाउन र बुझाउन चाहेकाछन्, त्यती चिन्न, बुझ्न र उनको योजना अनुरुप जीउन सक्नेछ। 

तर यक्ष प्रश्न रहन्छ कि, के मानिस आफ्नो अभिमानको शिला मन तोडेर, नम्रतामा झुकेर, अर्कोको विचारमा सन्तुलन खोज्न तयार छ?

सन्तुलनको आवश्यकता वैचारिक क्षेत्रमा मात्र नभएर, आध्यात्मिक, बौद्धिक र भौतिक क्षेत्रहरुमा उत्तिकै प्रबल देखिन्छ। आकाश मण्डलमा रहेका अनगिन्ती ग्रह-नक्षत्रहरू, आ-आफ्नो चुम्बकीय शक्तिको सन्तुलित प्रभावद्वारा, अस्तित्वको शुरु देखि नै, सह-अस्तित्वको निम्ति, निर्धारित स्थान, पथ र अवस्थामा, स्थापित विधी अनुसारको उपयुक्त गतीमा, लगातार चलायमान छन्। यिनीहरुले मनपरी लहडी निर्णय गर्दै विधीको बाटो बाट कहिल्यै बरालिएका छैनन्। यिनीहरुको चालको अनुशासन यती अचूक छ कि सम्पूर्ण ज्योतिष विद्या यिनीहरुको चाल र स्थानमा आधारित छ। यिनीहरुको सन्तुलनमा एक मात्र पलाको पनि चुक भयो भने, के हुन सक्छ भनेर हामी सोच्न पनि सक्दैनौं। 

सन्तुलनको सबैभन्दा नजीकको उदाहरण त हामी मानव जीवनको निरन्तरतामा नै देख्न सक्दछौं। मानिस जातीले आफ्नो निकृष्ट स्वार्थमा जतिकै बिरोधको कार्य गरे पनि, प्रकृतीले जीवन संचालनको निम्ती आवश्यक पुरुष र स्त्रीको सन्तुलित संख्या कायम राखेकै छ।  कुनै पनि जीवको अस्तित्वमा उसको गर्भावस्था देखि लिएर शरीर त्याग सम्म सन्तुलित वृद्धी र क्षयको अचूक भूमिका देख्न सकिन्छ। मानिसको शारीरिक, मानसिक र बौद्धिक विकासमा उसको भ्रुण अवस्था देखि नै सन्तुलित चाल हुन जरुरी छ, त्यसो हुन नसकेको अवस्थामा विभिन्न प्रकारका विकृती र अपाङ्गताहरु आइपर्दछन्। 

प्रकृतीले त जीवन संचालन विधीलाई पूर्णतया समन्वयमा रहेर पालन गर्दै आएको देखिन्छ भने, मानव जातीले भने यो विधीले स्थापित गरेको सन्तुलनलाई अटेर गर्दै आफूखुशीको स्वार्थी चालमा लागेर, आफ्नै घुँडामा बन्चरो प्रहार गरिरहेकोछ। अनावश्यक सम्पत्ती भण्डारणको लालचमा प्राकृतिक श्रोतको अती-दोहन भईरहेको यथार्थलाई एउटा नमूनाको रुपमा लिन सकिन्छ। यसले प्रकृती र मानव बिचको सन्तुलनलाई कसरी प्रहार गरेको छ भन्ने कुरा बुझ्न केहि गाह्रो नपर्नु पर्ने हो। यसकै कारणले प्रदुषण फैलाउने उद्योगहरुको अतीवृद्धी भईरहेकोछ, फलस्वरूप, साँघुरो भौगोलिक क्षेत्रमा मानिसको घनत्व अचाक्ली वृद्धी हुँदा शहरीकरण बढदो छ। यस्ता घनाबस्ती युक्त शहरको साँघुरो क्षेत्रमा विद्यमान स्वच्छ जल, वायु, वनस्पती जस्ता प्राकृतिक श्रोतहरुले, अप्राकृतिक रुपमा बढेको जन-घनत्वको निम्ती अपुग हुँदा, मानिसको शारिरीक र मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर परिरहेकाछन्। रोग ब्याधी बढिरहेकाछन्, महंगी बढ्दो छ, प्रतिस्पर्धा अनिवार्य बनेकोले व्यस्तता बढेको छ, शरीरलाई चाहिने आवश्यक विश्राम र व्यायामको निम्ती समय नै पुग्दैन, परिवार र समाज संगको सम्बन्ध फितलो हुँदै बिलाउने क्रममा छ, यस्ता नकारात्मक अवस्थाका सूचीमा दिन-प्रतिदिन वृद्धी हुने क्रम जारी छ। यी सबै बिकृतीहरुको कारक, मानिसले प्रक्रितीसंगको समन्वयलाई उपयुक्त महत्व नदिनु नै हो भन्ने कुरा देखिंदैछ। 

अब पनि मानव जातीले, प्रकृतीसंगको समन्वय, आफ्नो अस्तित्वको निम्ती अपरिहार्य रहेको बुझेर, अहिलेसम्म चालेका आफैंलाई क्षती गर्ने कदमहरुलाई त्यागेर, सुधारको अठोट लिएर अघी बढ्ने हो भने, प्रकृतीले हाम्रा सबै आवश्यकताहरु प्रशस्तैसंग पूरा गर्न सक्नेछ।  

तर फेरि पनि प्रश्न यही खडा हुन्छ कि, के मानिस अबको जीवनशैली नै बनिसकेको, अहिलेको होडबाजी र अनावश्यक सम्पत्ती भण्डारणको लालचलाई त्यागेर, प्रकृती प्रदत्त सन्तुलित व्यवहारको सोचमा फर्किन तयार होला? 

विधाताको जीवनदायी विधी

In Nepalese Language

जहरको कहरले भराभर नहर 

नहरको साँध बाँध विष्फोटको प्रहर 

जहरले भलाभल नगर र शहर।  

मान्छे मात्र ढलाउने यो कस्तो लहर?

फराकिला बटा, शान्त सुन्दर शहर 

मान्छे जती घरबंदी डरले बस्नै पर्ने कर 

कारक के होला ल्याउने यो जहर-कहर? 

सोची सच्याउँ है मित्र सबैले बराबर। 

विधाताले ब्रम्हाण्डलाई तोके संचालन विधीको डोर 

आकास पृथ्वी यावत यीनमा चल्छन विधी-विभोर 

केवल चेतधारी मानव टेर्दैन विधीको स्नेही ठहर  

कहरको चेतावनी चित्तमा चेते, सुन्नेछौँ विधीको सोर।

Subject to Change

The dictionary meaning of the words of our languages have so limited coverage that they fail to fully or rightly communicate the real and situational intent of our mind to others. This is exemplified by the 180° turnaround some words and phrases have taken in the present scenario:

We like to be always so ‘positive’ about everything but the lustre of ‘positivity’ has been dimmed by the Corona-positive.

Social get-togethers, holding hands in unison, embracing one another in love, keeping your door open for any stranger, giving a healing touch, caressing the mourner with consolation, Hi-five of celebration, all such expressions of virtue have worn the gloom of vice.

On the other hand, the social vices of untouchability, social boycotting, keeping some groups of people at safe distance, looking down upon some particular people or profession are being resorted to as the new forms of virtue necessitated by the prevailing world situation. 

A recent expression by an experienced writer friend of mine made me realize that our ‘thought’ is an art, which is endowed with so much of metaphysical qualities and contents, that any articulated word or expression of any language of human utterance cannot communicate it’s expanse with full justice. Human ‘thoughts’ are not limited by the boundary of scientific authentication and proving on the bases of human invented and developed physical meters and data.

I consider it our inherent responsibility to see any situation from a constructive angle. So is true with this instance of language handicap in our expression of thoughts. Can the reader see with me the extent of responsibility you and I have, to explore and invent the words in our languages, so that people may be able to communicate their vastness of thoughts, explicitly and satisfactorily to each other? Let’s bring about change for the betterment of the society we are part of. 

Virtues of Vices

Lockdown of houses, neighborhoods, cities and nations has opened up our minds to meditate on the value and vanity of life.

Leisurely spent days have made us realize what invaluable time we wasted in supposedly busy days.

Work from home has proven that our effective productivity did not depend on the mere presence in our office but on the amount of work we completed.

Longer physical presence together with spouse and children, though forcefull, has made us realize that, our family is first compared to professional jobs.

Cleaner air and quieter surroundings as a result of lockdown, are making it evident that we humans are the sole cause of air and sound pollution which, in turn, are the cause of so many physical and mental health problems.

Nature has forcefully put a strong brake on the fast pace of our business activities. Can we take it as an important lesson that we were creating natural imbalance by over-speeding and trying to outpace nature in our ignorance?

Depletion and lack of our physical and mental immunity is loudly telling that we have to change our way of life.

Hygiene, discipline and rest are far more important than luxury, lavishness and busyness; Health more than wealth; Disbursing more than hoarding; Giving more than grabbing; cooperating more than competing; consoling more than condemning; listening with interest more than loathing with irritation; rowing along more than rushing ahead; Judicious consumption more than overproduction.

Time to look back and see if the so-called established development milestones of industrialization, globalization, urbanization, transportation boom, etcetera have brought in real improvement in the happiness quotient in us or have they only made us busy in a damaging and wasteful fast pace, busy dying moment by moment in the pursuit of life, like a dog chasing its own tail. The present crisis situation has given us time to think and identify the vices which we have considered as virtues so far. They are so deeply engraved in our competitive social culture, it is not easy to recognize their reality first, if identified, it is still harder to speak against them without inviting social indignation. But if only a handful of socially minded people are prepared to take this bitter pill, then the future of our society is going to be hale and healthy, as nature wants us to be. What will it profit a man if he gains the whole world, yet forfeits his soul?

प्रकृति-प्रदत्त प्रविधी पक्ष

In Nepalese Language

केही हप्ता अघि सम्म हाम्रा समाजका माननीय, वरिष्ट, बलिष्ठ, पुरातन-निष्ट, दैवी ज्ञानले हृष्ट-पुष्ट गुरू, शिक्षक, पुरोहित, पण्डित, सबैजना एकै मतका भएर गुनासो गरेको सुनिंदै थियो, कि अचेलका युट्युब र फेसबुके गुरू र शिक्षकहरुले, जे-पायो-त्यै इन्टरनेटमा प्रसारण गरेर, समाजलाई भडकाए, भ्रममा पारे, झुठो शिक्षा फैलाए र ज्ञान र शिक्षालाई कमसल र सस्तो बनाए। उनीहरुले बिंडो सम्हाल्दै आएको गहकिलो, गहिरो, अभेद्य ज्ञान-व्यवसायको पेशालाई, यी नवोदित प्रविधी-पोषित फुच्चे गुरुहरुले सजीलै, सस्तोमा, सबैतिर, सबैको पहुँचमा पुर्याइदिएर, शिक्षण-स्तर खस्काइदिएको आरोप लगाए। वास्तवमा, यो स्थापितवर्गको यस्तो गुनासो र चोटिलो आरोपको प्रमुख कारक, उनीहरुले खाई-पाई आएको, बडेमानको सम्मान र तलबमानमा प्रष्ट पर्न गैरहेको क्षय नै मुख्य हो भनेर बुझ्न केही गाह्रो छैन। केही अपवाद पनि अवश्य होलान।  यातायात व्यवसायीले पनि यही पेशा-त्रासको कारण सिण्डिकेट कायम राखेको उदाहरण हामीसित ताजै छ।

यस्तो बलिष्ठ समूह, जसले जनमानसमा शिक्षालाई क्लिष्ट रुप प्रदान गरे, आज त्यही इन्टरनेट प्रदत्त युट्युब, फेसबुक, आदीको माध्यमद्वारा, आफैंलाई डरको भावमा नम्र बनाएर, आ-आफ्नो विधाको शिक्षा लिएर, समाज सामु प्रस्तुत भइरहेको देखिन्छ। ज्ञानको यस्तो आडम्बरलाई तोडेर, नम्र बन्दै, पहिले विरोध गरेको प्रविधीलाई अब सकार्ने अवस्थामा झुक्न यो समूहलाई वाध्य पार्ने वस्तु, तिब्र गतिको फैलावटद्वारा विश्वभर बवण्डर मच्चाइरहेको, प्रोटिनको त्यो सूक्ष्म कण, अझ कती बलवान रहेछ। यो सोचले प्रष्ट सित दिंदैगरेको सन्देश यही छ कि हामी मानव जातीले प्रकृतिको विरोध गरेर सक्दैनौं, यसकारण प्रकृतिको चालमा हिडौ, यसलाई उछिन्न नखोजौं।